Onderzoek & Inzichten

De onderwijswereld staat op scherp nu het nieuwste PISA-onderzoek confronterende cijfers op tafel legt. Niet alleen kelderen de prestaties in de basisvakken ongekend hard, ook blijkt technologie in de klas vaker een valkuil dan een hulpmiddel te zijn. Benieuwd hoe het ervoor staat met de toekomst van onze jongeren en wat de impact is van smartphones en AI? Duik in de belangrijkste bevindingen en ontdek wat dit betekent voor het onderwijs van morgen.

Generatieve AI is niet meer weg te denken uit het hoger onderwijs, maar wat betekent deze technologische druk écht voor het mentale welzijn van studenten? Uit onderzoek blijkt dat AI-angst de mentale gezondheid direct verslechtert, al biedt zelfvertrouwen in het gebruik van de tools wel bescherming. Verrassend genoeg verdwijnt die stress niet na verloop van tijd: waar beginners vooral starten met stress over de techniek, maken ervaren gebruikers zich juist steeds meer zorgen over privacy en hun toekomstige baan. 

Waarom voelt de komst van AI in het onderwijs zo vanzelfsprekend, terwijl we pas net beginnen te begrijpen wat het écht doet met de ontwikkeling van kinderen? Dit onderzoek laat zien dat AI-lessen op school heel snel toenemen. Leerlingen krijgen door die lessen weliswaar meer zelfvertrouwen om met AI te werken. Maar of ze het inhoudelijk ook echt beter gaan begrijpen en iedereen gelijke kansen krijgt, hangt niet alleen af van de schoollessen. De echte kenniskloof blijft namelijk bestaan: het staat of valt met de eigen nieuwsgierigheid en de ervaring en ondersteuning die kinderen thuis en op school meekrijgen.

Waarom vinden leerlingen en docenten schermen en AI zo vanzelfsprekend, terwijl niemand goed weet wat het met kinderen doet? Dit onderzoek laat zien dat 98% van de kinderen al op tweejarige leeftijd dagelijks een scherm gebruikt, en dat AI-gebruik onder tieners in korte tijd is opgelopen tot 67%. Maar waar het gebruik razendsnel groeit, blijft de kennis over de effecten ervan achter: onderzoek naar kinderen en AI staat nog in de kinderschoenen. Kinderen weten steeds beter hóe ze AI en schermen kunnen gebruiken, maar of dat gebeurt op een manier die hun ontwikkeling, gezondheid en veiligheid ten goede komt, hangt vooral af van wie er meekijkt en begeleidt.

Waarom vinden leerlingen en docenten AI-vaardigheden zo belangrijk, terwijl scholen nauwelijks bijbenen? Dit onderzoek laat zien dat bijna 90% van de docenten en leerlingen AI-kennis belangrijk vindt voor de toekomst, en dat vacatures met AI-eisen in één jaar tijd vervijfvoudigd zijn. Maar waar de arbeidsmarkt allang verwacht dat starters AI kritisch kunnen aansturen en beoordelen, blijft het onderwijs vaak steken bij het aanleren van AI als los technisch trucje. Leerlingen weten steeds beter wát AI kan, maar niet altijd hoe ze het verantwoord en doordacht moeten inzetten op de werkvloer van morgen.

Waarom vormt de automatische AI van Google een onzichtbaar risico voor de jeugd, terwijl scholen en ouders het niet eens kunnen uitschakelen? Dit onderzoek laat zien dat de AI-functies van Google Search in 100% van de gevallen direct het huiswerk voorzeggen en in ruim een kwart van de gevallen ernstige mentale crisisvragen verkeerd beantwoorden. Maar waar Google deze functies als nieuwe standaard opdringt, blijft het onderwijs en de opvoeding met lege handen staan omdat de AI niet uit te zetten is op school-Chromebooks. Jongeren worden zo dagelijks geconfronteerd met verzonnen feiten en schadelijke adviezen, zonder dat ze de juiste kennis hebben om deze antwoorden kritisch te beoordelen.

De discussie over kunstmatige intelligentie in het hoger onderwijs draait vaak om technische handigheid of privacyregels, maar dit onderzoek toont aan dat de werkelijke acceptatie ergens heel anders begint. Het ontrafelt hoe de persoonlijke visie van een docent op onderwijs direct bepaalt of technologie wordt omarmd of juist geweerd. 

Waarom groeien AI-vaardigheden zo snel in sommige landen en groepen, terwijl anderen structureel achterblijven? Dit onderzoek laat zien dat vrouwen en verschillende etnische groepen nog altijd ondervertegenwoordigd zijn in AI-opleidingen, en dat scholen met duidelijk AI-beleid vooral in rijkere, stedelijke gebieden te vinden zijn. AI-onderwijs mag dan wereldwijd groeien, de toegang ertoe blijft ongelijk verdeeld: wie al voorop liep, profiteert het meest, terwijl kwetsbare groepen achterblijven zonder heldere begeleiding of gelijke kansen.

Waarom raakt de kern van het onderwijs in een stroomversnelling door AI, terwijl de menselijke begeleiding structureel achterblijft? Dit onderzoek laat zien dat leerlingen cognitief werk steeds vaker uitbesteden en emotionele steun zoeken bij chatbots, terwijl helder AI-beleid en ondersteuning voor leraren wereldwijd nog schaars zijn. AI mag dan razendsnel de schoolbinnendringen, de basis van het leren dreigt te verschuiven: jongeren bouwen een cognitieve schuld op en riskeren emotionele afhankelijkheid, terwijl scholen de regie dreigen te verliezen als zij niet tijdig ingrijpen om de onmisbare, menselijke relatie tussen leraar en leerling te beschermen.

Barend Last waarschuwt voor 'cognitieve overgave': leerlingen die AI gebruiken om helemaal niet meer zelf na te denken. Hun werk ziet er goed uit, maar ze leren er niets van. Zodra ze geen AI meer mogen gebruiken, vallen ze terug. Voor leraren biedt AI juist kansen, bijvoorbeeld bij lesvoorbereiding of het begeleiden van leerlingen. Maar dat werkt alleen als de leraar weet wat hij pedagogisch wil bereiken. De techniek alleen is niet genoeg. Daarnaast ziet Last AI als een spiegel. Problemen zoals de focus op cijfers in plaats van echt leren bestonden al langer. AI maakt ze nu alleen zichtbaarder.